پراكنده گشت . متن كاشانى درباره حساب با عنوان مفتاح الحساب كه طبق گفته كندى « 1 » در آن در بهره‌گيرى از كسر اعشارى دو قرن بر استونيوس از اهالى بروژ سبق داشت از طريق تركيه درهمه جا انتشار يافت . متون فارسى ليلاوتى و بيج‌گنت نوشته بهاسكر اچارى ( Bhaskara Achara ) از هند دوران مغولان به بيرون رخنه كرد و موجب شد تا نظام اعشارى حساب و حل معادلات جبر كه در سده دوازدهم شكل نهايى خود را در بين هندوان پيدا كرده بود ، رونق عمومى پيدا كند . در ايران افراد زيادى بودند كه رسالات نجومى تأليف مىكردند : ميرزا قاضى بن كاشف الدين محمد يزدى ( متوفى در اردبيل به سال 1075 / 5 - 1664 ) ، شيخ الاسلام كه پدرش طبيب شاه عباس اول بود ، يك كتاب مبانى عملى در باب نجوم ، با عنوان تحفه عباسيه تأليف كرد . يكى از نويسندگان نام‌آور اين بخش از علوم بهاء الدين محمد بن حسين عاملى ( متوفى در اصفهان به سال 1031 / 1622 ) بود كه كتاب تشريح الافلاك را به زبان عربى درباره نجوم نوشت و شرحهاى فارسى چندى بدان نگاشته شد ؛ تحفه حاتمى رساله كم‌حجمى درباره اسطرلاب بود كه به ميرزا حاتم بيك وزير شاه عباس اول تقديم شد ؛ او تأليف كم‌حجم ديگر به زبان عربى با عنوان الصحيفه داشت كه شرحى مستوفى در باب صفحه اسطرلاب بود ؛ و كتاب عربى موفق درباره حساب با عنوان خلاصة الحساب داشت كه شرحهاى فارسى و هندى چندى را برانگيخت ( يعنى در آركوت در سال 1696 م . ) و بعدها همراه تحفه حاتمى ( تهران 1316 / 9 - 1898 ) منتشر شد . يكى از كوچندگان ايرانى هند ، محمد على « حزين » لاهيجى ( متولد در اصفهان به سال 1103 / 1692 و متوفى در بنارس به سال 1180 / 1766 ) اثرى در باب عناصر نجوم به‌نام رساله در هيأت در اواخر عمرش نوشت . تأثيرات رياضى هند اصلا با ترجمه‌ها و شرحهاى فارسى دو بخش نخستين سيد انتا - شيرومانى رساله سنسكريت نجومى تأليف بهاسكر اچارى از اهالى بيدر دكن در حوالى 1150 م . وارد ايران شد . فيضى ، شاعر ، محقق و برادر ابو الفضل صدراعظم امپراتور اكبر ، بخش آغازين آن را با عنوان ليلاوتى درباره حساب و هندسه در سال 995 / 1587 براى امپراتور منتشر ساخت ؛ درحاليكه دومين بخش آن يعنى ويجا - گنيتا درباره جبر با عنوان بيج گنت به فارسى ترجمه شد و عطاء اللّه « رشدى » آن را در سال 1044 / 5 - 1634 به شاه جهان تقديم كرد . « رشدى » رساله خلاصة الراز را نوشت كه اثرى معيار در باب حساب ، جبر ، اندازه‌گيرى و پيمايش بود و در آن به مدح شاه جهان و شاهزاده داراشكوه ( كه اين اثر به دو تقديم شده بود ) پرداخت . « رشدى » ،

--> ( 1 ) - كندى ، « تقويم چينى - اويغورى » ، ص 437 .